Geen cijfers meer — in 4 mavo?

Hardop denken over een cijferloos examenjaar

In eerste instantie leek het wel een goed idee: geen proefwerken in dat jaar, alleen een paar schoolexamens en een centraal examen. Om beide toetsmomenten kun je niet heen, maar het SE kun je formatief benaderen en het CE in geval van een herexamen natuurlijk ook. Het formatieve zit hem vooral in de rest van het jaar: het trainen van vaardigheden zodat de op dit moment voor ons nog van staatswegen verplichte summatieve hordes glorieus genomen kunnen worden.

Maar daar kwam er ineens een summatief addertje onder het gras vandaan gekropen. Wat te doen met het PTA? Een aantal opdrachten die we normaal becijferen en die meetellen voor dan wel het schrijfdossier of het ficitiedossier. Shit. Hoe veroveren we dit summatieve bolwerk? Precies: we hollen het van binnen uit.

Go!

Terwijl ik nog geen concrete aanpak had, vertelde ik de klassen al dat ik ze geen cijfers meer ging geven, maar alleen een onvoldoende, voldoende of goed:

  • Onvoldoende — nog eens doen, voorkomen, zorgen dat je het niet haalt door feedback vooraf te vragen.
  • Voldoende — prima, kun je mee door, maar…
  • Goed — hoogste doel, noodzakelijk met havo-ambitie etc.

Het doel hiervan was dat leerlingen het berekenende van het cijfers halen een beetje kunnen loslaten. Dat het er niet meer toe doet. Dat voldoende al genoeg is en goed een mogelijkheid om te excelleren. De leerlingen leken wel oren te hebben naar zo’n vereenvoudigde manier van beoordelen. Ze vroegen direct al om verheldering van wat voldoende en goed dan inhoudt en hoe je van voldoende naar goed kan komen. Dat gaf mij de gelegenheid om aan te geven hoe feedback vragen en ontvangen in zijn werk gaat. En waar het toe kan leiden.

Schrijfdossier

Wij hebben het PTA voor het vak Nederlands opgedeeld in twee dossiers: een schrijfdossier en een fictiedossier. Lui als ik ben, besteed ik liever geen tijd aan het maken van allemaal nieuwe opdrachten, ik verbouw of herinterpreteer graag: dat scheelt tijd en moeite. Dus: hoe kunnen we de opdrachten binnen de genoemde dossiers nu formatief benaderen?

Voor het schrijfdossier moet de leelring een artikel, een zakelijke brief en een samenvatting schrijven. Dit zijn vaardigheidsopdrachten die ook in het centraal examen terug (kunnen) komen. In die zin hebben de opdrachten een intrinsiek, cumulatief doel in de nabije toekomst.

Wat ik zou willen doen is de leerlingen in de loop van het jaar vijf artikelen, vijf brieven en vijf samenvattingen laten schrijven. Ze delen hun werkmap met mij via (op dit moment) Google Drive en vragen mij (tussentijds) om feedback. Het in hun ogen beste product leveren ze in als PTA-opdracht. Wanneer ze serieus met feedback zijn omgegaan dan is het product zéker voldoende, en waarschijnlijk goed.

Omdat het een examenjaar betreft met scores die naar het CITO terugmoeten, zal ik toch weer met cijfers aan moeten komen, maar dan wel zo dat de leerling er niet mee geconfronteerd wordt. Dat vraagt om een eenvoudige matrix die voldoende en goed omzet in een cijfer. Gradatie kun je aanbrengen door bijvoorbeeld halve punten verschil toe te kennen op basis van plusjes en minnetjes (voldoende, voldoende+, goed-, goed).

Met deze aanpak slijp je gedurende het jaar de betreffende vaardigheden in, je houdt continue een vinger aan de pols bij elke leerling terwijl die bezig is, en de leerling kan de inmiddels goed ingeslepen vaardigheden laten zien tijdens het schoolexamen en het centraal examen. Wellicht scheelt dat ook weer in de zenuwen…

Fictiedossier

Bij het fictiedossier gaat het om een soort van boek- en een filmverslag, maar dan net even anders. Deze opdrachten vindt de leerling niet direct, in die vorm, terug in het centraal examen. Ik denk wèl dat het werken aan een creatieve opdracht waarbij je inzichten en meningen samenhangend moet formuleren, een positief effect kan hebben op het schrijven tijdens het centraal examen. Je zou kunnen zeggen dat het hier gaat om ‘impliciete vaardigheden’. Wel degelijk de moeite van het beheersen waard dus.

Ook is het interessant om de vordering van de leerling op dit gebied gaandeweg te volgen. Dat kan door de leerling a) een complete instructie te geven en b) via een gedeeld werkdocument (zoals bij het schrijfdossier) mee te kijken en (het liefst gevraagde) feedback te geven. Het gevolg hiervan is dat de leerling — als het goed is — ervaart dat het vragen en verwerken van tussentijdse feedback leidt tot een goed (maar in ieder geval voldoende) product.

SE

In het geval van het vak Nederlands is het SE dus een meesterproef van de vaardigheden die de leerling gedrurende de periode voorafgaand aan het SE heeft ingeslepen. Idealiter zou de beoordeling voor die meesterproef dus een ‘goed’ moeten zijn, zeker wanneer je zoveel tijd hebt gestoken in het inslijpen van de vaardigheden.

Bij de kijk- en luistertoets (de eerste SE die de leerlingen voor het vak Nederlands in 4 mavo tegenkomen bij ons) wordt gewerkt met een cijfermatrix: ik loop hier tegen de summatieve benadering vanuit het CITO aan. Die cijfers zou je dus moeten vertalen naar een onvoldoende/voldoende/goed-beoordeling tijdens het voortraject, maar dat voelt op dit moment nog wat geforceerd. Ik ben er nu mee bezig met twee klassen, dus we zullen eens zien hoe we dit het beste kunnen aanvliegen.

Voorlopige conclusie

Met al die kleine stappen ben ik feitelijk nog niet integraal over op formatief toetsen. Het belangrijkste is echter dat je de denkrichting verandert: zowel bij leerling als docent.

Formatief toetsen is een proces, geen product.

Wanneer je het denken verandert, is het fundament voor een verandering gelegd — zeker wanneer je steeds weer aantoont wat de voordelen zijn van de verandering. Je werkt samen naar een verbetering van vaardigheden waar je voor altijd wat aan hebt en niet naar het behalen van een bepaald cijfer dat na het moment van behalen zijn waarde verliest.

Ik heb het gevoel dat die verandering van benadering iets is waar leerlingen nog heel lang wat aan hebben.


Door omstandigheden heeft het publiceren van dit stuk langer op zich laten wachten dan gepland. Ik wilde het voor de start van het schooljaar publiceren zodat ik me daarna kon richten op de voortgang. Nu lijkt het echter een levend document te worden: ik ben al begonnen met lesgeven, sommige plannen heb ik nog niet uitgewerkt en met een aantal ideeën ben ik al gestart. Ik nodig je van harte uit om mee te kijken, mee te proberen, te reageren en samen onderweg te ontdekken waar de kansen en uitdagingen verschijnen.

Met dank aan Jörgen van Remoortere.

Thoughts?